1. Wstęp
Określenie przez zamawiającego w postępowaniu o udzielenie zamówienia publicznego rodzaju wynagrodzenia (ryczałtowego albo kosztorysowego) ma niezwykle istotne znaczenie szczególnie w umowach o roboty budowlane. Zapłata wykonawcy wynagrodzenia stanowi bowiem jeden z głównych obowiązków zamawiającego (inwestora). Instytucja wynagrodzenia jest elementem przedmiotowo istotnym umowy w sprawie zamówienia publicznego.
Na podstawie art. 14 ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r. – Prawo zamówień publicznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2007 r. Nr 223, poz. 1655 z późn. zm., dalej p.z.p.) do czynności podejmowanych przez zamawiającego i wykonawców w postępowaniu o udzielenie zamówienia publicznego stosuje się przepisy ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 z późn. zm., dalej: k.c.). W umowie o dzieło uregulowanej w k.c. wskazano dwa podstawowe rodzaje wynagrodzenia:
– wynagrodzenie ryczałtowe (art. 628 k.c.),
– wynagrodzenie kosztorysowe (art. 629-631 k.c.).

2. Wynagrodzenie ryczałtowe
Wynagrodzenie ryczałtowe zdefiniowane jest w art. 628 k.c. Natomiast wśród definicji legalnych zawartych w art. 2 p.z.p. brak jest obecnie definicji wynagrodzenia ryczałtowego („ceny ryczałtowej”). Do dnia 23 października 2008 r. ustawodawca posługiwał się tym pojęciem w art. 88 ust. 1 pkt 3 p.z.p., zgodnie z którym: w przypadku oferty z ceną określoną za cały przedmiot zamówienia albo jego część (cena ryczałtowa):
a) przyjmuje się, że prawidłowo podano cenę ryczałtową bez względu na sposób jej obliczenia,
b) jeżeli cena ryczałtowa podana liczbą nie odpowiada cenie ryczałtowej podanej słownie, przyjmuje się za prawidłową cenę ryczałtową podaną słownie,
c) jeżeli obliczona cena nie odpowiada sumie cen ryczałtowych, przyjmuje się, że prawidłowo podano poszczególne ceny ryczałtowe.
Istotą wynagrodzenia ryczałtowego jest określenie tego wynagrodzenia z góry, bez przeprowadzania szczegółowej analizy kosztów wytwarzania dzieła. Wynagrodzenie to jest niezależne od rzeczywistego rozmiaru lub kosztu prac. Zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 20 listopada 1998 r. (sygn. akt: II CRN 913/97), ryczałt polega na umówieniu z góry wysokości wynagrodzenia w kwocie absolutnej, przy wyraźnej lub dorozumianej zgodzie stron na to, że wykonawca nie będzie domagać się wynagrodzenia wyższego. Wynagrodzenie ryczałtowe oznacza wynagrodzenie za całość dzieła w jednej sumie pieniężnej lub wartości globalnej. Rozliczenia stron w przypadku zastosowania ryczałtowego charakteru wynagrodzenia w żaden sposób nie opierają się na cenach jednostkowych oraz faktycznie wykonanych świadczeniach. Zatem jeżeli cena, jaka została zastosowana w postępowaniu jest ceną ryczałtową - to wykonawca, a nie zamawiający ponosi ryzyko co do poprawności kalkulacji ceny adekwatnej do rozmiaru przedmiotu zamówienia. Z charakteru wynagrodzenia ryczałtowego wynika bowiem, że uwzględnia ono wszystkie koszty związane z wykonaniem robót określonych dokumentacją przetargową oraz specyfikacją techniczną wykonania i odbioru robót. Należy przyjąć, że ryczałt należy się w umówionej wysokości i uprawniony do jego otrzymania w zasadzie nie może żądać jego podwyższenia, chociażby w czasie zawarcia umowy nie można było przewidzieć rozmiaru lub kosztów prac. Jeżeli więc strony umówiły się o wynagrodzenie ryczałtowe, to uzgodniony ekwiwalent należy się za cały – zarówno znany, jak i nieznany dokładnie od początku – przedmiot zamówienia.

3. Wynagrodzenie kosztorysowe
W ustawie Prawo zamówień publicznych brak jest definicji instytucji wynagrodzenia kosztorysowego. Jest ono zdefiniowane w art. 629-631 k.c. Wynagrodzenie kosztorysowe jest najbardziej popularnym rodzajem wynagrodzenia stosowanym przez zamawiających w rozliczeniach robót budowlanych, umożliwiającym dostosowanie wysokości wynagrodzenia do rzeczywistego zakresu i kosztów wykonanych robót. Jest to wynagrodzenie opierające się na przewidywaniach dotyczących zakresu prac oraz kosztów ich wykonania, które nie są ostateczne i mogą ulec zmianie, stosownie do zmiany okoliczności wykonania umowy.
Odrębną kwestią jest wymóg stosowania kosztorysów inwestorskich, które są niezbędne do określenia wartości robót budowlanych przez zamawiającego (art. 33 ust. 1 p.z.p.), których zakres jest szczegółowo określony w rozporządzeniu Ministra Infrastruktury z dnia 18 maja 2004 r. w sprawie określenia metod i podstaw sporządzania kosztorysu inwestorskiego, obliczania planowanych kosztów prac projektowych oraz planowanych kosztów robót budowlanych określonych w programie funkcjonalno-użytkowym (Dz. U. Nr 130, poz. 1389).
W praktyce wynagrodzenie kosztorysowe de facto ustalane jest dopiero na podstawie kosztorysu wykonawczego, a więc po zakończeniu i odbiorze robót zleconych w umowie. W związku z powyższym należy zwrócić uwagę, że wykonując i rozliczając umowę o zamówienie publiczne, jest niedopuszczalne dokonywanie zmiany zakresu przedmiotu zamówienia. Zamawiający nie może zmienić zakresu przedmiotu świadczenia wykonawcy określonego w umowie, jeżeli nie przewidział tej istotnej zmiany w ogłoszeniu lub specyfikacji istotnych warunków zamówienia (art. 144 ust. 1 p.z.p.), lecz powinien ewentualnie na te dodatkowe prace udzielić dodatkowego zamówienia i zawrzeć odrębną umowę przy zastosowaniu trybu zamówienia z wolnej ręki powołując się na art. 67 ust. 1 pkt 5 p.z.p.

4. Konsekwencje błędów w kosztorysie ofertowym w ramach wynagrodzenia ryczałtowego
W praktyce zdarzają się często sytuacje, że zamawiający pomimo, iż stosuje w danym postępowaniu wynagrodzenie ryczałtowe żąda od wykonawców przedstawienia kosztorysu ofertowego sporządzonego zgodnie ze specyfikacją istotnych warunków zamówienia. Taka sytuacja może rodzić kolejne problemy w przypadku, gdy w kosztorysie ofertowym zawarte są błędy. Wówczas zamawiający zastanawiają się, czy błędy popełnione przez wykonawców w kosztorysie ofertowym stanowią podstawę do odrzucenia oferty na mocy przepisu art. 89 ust. 1 pkt 2 p.z.p., skoro obowiązującą formułą wynagrodzenia jest ryczałt.

Damian Szczepański